Na brdu iznad Novog Pazara, u srcu nekadašnje srpske prestonice Rasa, uzdiže se manastir Đurđevi Stupovi – tiho svedočanstvo vekova, duhovne borbe i simbol srpske države, koja se kao i sam manastir toliko puta podigla iz pepela i zasijala punim sjajem. Posvećen Svetom Đorđu, ovaj manastir nije samo simbol hrišćanske pobožnosti, već i izuzetno važan spomenik srpske srednjovekovne arhitekture i umetnosti. Podignut 1171. godine od strane velikog župana Stefana Nemanje, osnivača loze Nemanjića, spada u jednu od najstarijih građevina koje je župan podigao. Đurđevi Stupovi se danas nalaze na Unesco-voj listi svetske kulturne baštine, kao deo kompleksa „Stari Ras i Sopoćani“.
Gradnja manastira završena je 1171. godine, dok su freske oslikane oko 1175. godine. Ovaj manastir je jedan od najstarijih srpskih manastira, a ktitorski natpis Stefana Nemanje, datiran u 1170/1171. godinu, predstavlja jedan od najvažnijih spomenika iz tog perioda. Natpis svedoči o počecima srpske pismenosti i značaju manastira za duhovni i kulturni razvoj srednjovekovne Srbije. Drugi ktitor manastira bio je kralj Dragutin, koji je manastir dogradio i oslikao njegovu pripratu. Kralj Dragutin je takođe sahranjen u manastiru 1316. godine. Iako je manastir u srednjem veku uživao veliki značaj, kroz istoriju je bio napuštan, da bi u 17. veku bio potpuno zapušten i delimično uništen, naročito tokom austro-turskog rata 1689. godine.
Period propadanja i početak obnove
Tokom Prvog balkanskog rata 1912. godine, manastir je bio teško oštećen. Ruševine su ostale nemo svedočanstvo jednog vremena, sve do druge polovine 20. veka kada je pokrenuta njegova sistematska obnova. Od tada, manastir je postepeno vraćan u život – fizički, umetnički i duhovno.
Saradnja sa Republičkim zavodom za zaštitu spomenika
Od kraja 1940-ih do danas, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture predano radi na očuvanju i rekonstrukciji manastira, kako bi on dobio svoj prvobitan izgled i zasijao u punom sjaju. U ekskluzivnom razgovoru za Sowa Media, stručnjaci iz Zavoda otkrivaju detalje višedecenijskog procesa obnove. Razgovarali smo sa Vladimirom Džamićem, istoričarem umetnosti, čije zvanje konzervator-istraživač nam je mnogo pomoglo da shvatimo kompleksnost restauracije ovakvog zdanja, koje je trebalo podići iz pepela i oživeti ga.
U kakvom je stanju bio manastir Đurđevi Stupovi kada je Zavod prvi put započeo radove na njegovoj obnovi?
„Neposredno po organizovanju službe zaštite i formiranja prvih institucija, u periodu od 1947. do 1948. godine, stavljen je pod zaštitu najveći broj spomenika, među kojima su i srednjovekovni manastiri koji su se nalazili u ruševinama. Manastiri srednjovekovne Srbije, kao najznačajniji spomenici sakralnog graditeljstva, među prvima su stavljeni pod zaštitu države posle Drugog svetskog rata, te su na njima, u zavisnosti od stanja u kojem su se nalazili, izvedeni i prvi istraživački i konzervatorski radovi.
Najšire gledano, mogu se podeliti na one u kojima je očuvan kontinuitet monaškog života i one koji su opusteli, nisu u međuvremenu obnavljani i nalazili se u ruševinama. Njihovo stanje i ugroženost, kako ostatka arhitekture, tako i živopisa, svrstavalo ih je u red prioritetnih spomenika za sprovođenje mera zaštite. […]
Na prvom likovnom prikazu iz druge polovine XIX veka zabeležen je karakterističan položaj Đurđevih stupova sa crkvom i kapelom kao jedinim manastirskim građevinama. Crkva je sa očuvanom kupolom, ali su kule već tada bile porušene do visine priprate. Zapadni zid više nije postojao, te se mogla videti unutrašnjost sa lučnim otvorom u južnom zidu priprate za ulaz u severnu kulu. Nekoliko decenija kasnije, najstarije fotografije crkve svedoče o promenama, u kojima je istočni deo kupole porušen, kao i najveći deo oltarskog prostora i frontalni delovi vestibila. Pretpostavlja se da su snimljene posle srpsko-turskih ratova 1912. godine, kada se u manastiru stacionirala srpska vojska. […]
Stanje fresaka u Crkvi Svetog Đorđa opredelilo je karakter prvih intervencija koje su izvođene kao zaštitni radovi, uz radove na raščišćavanju spomenika. Prvi radovi izvedeni su već 1947. godine i imali su za cilj, pre svega, osiguranje porušene crkvene građevine. Zalivanjem pukotina i statičkim intervencijama stabilizovani su nagnuti zidovi i zaustavljeno je njihovo obrušavanje. Raščišćeni su crkva i čitav manastirski plato. Sa zidova crkve skinute su najugroženije freske i prenete u Narodni muzej u Beogradu, budući da nije postojala mogućnost njihove odgovarajuće zaštite na licu mesta. Tada je izvršeno i obezbeđenje ostalih površina živopisa od daljeg propadanja. […]
Na crkvi Svetog Đorđa, kao najznačajnijoj u manastirskom kompleksu, ujedno i najugroženijoj, vršena su detaljna tehnička snimanja, a analizom svih njenih delova i očuvanih arhitektonskih elemenata, uključujući i one otkrivene arheološkim iskopavanjima, upotpunjavana su znanja o prvobitnoj arhitekturi i prikupljani podaci za definisanje odgovarajućeg načina zaštite, kako Marina J. Nešković navodi u svom radu „Đurđevi stupovi u Rasu – Geneza obnove” u Saopštenjima 2020. godine.
Profesori dr Miodrag Marković i dr Dragan Vojvodić u monografiji „Đurđevi stupovi u Rasu” (2023) navode precizne arhitektonske elemente koji su bili zatečeni nakon Drugog svetskog rata:
„Od istočnog dela crkve bili su očuvani samo skromni ostaci na severnoj strani (s nišom proskomidije) pa prvi istraživači nisu mogli pouzdano da odrede ni izgled osnove oltarskog prostora. Zapadni zid hrama s glavnim portalom i veći deo svoda priprate bili su, takođe, uništeni, a propali su u velikoj meri i bočni delovi građevine (vestibili, kule, naknadno dozidani paraklisi), izuzev južne kule koja se očuvala do visine od oko sedam metara.
U najboljem stanju bila su tri zida pod kupolom – zapadni, severni i južni.
Nad zapadnom se još uvek držao i odgovarajući deo tambura, čak i manji delovi kalote, dok su od strana tambura nad severnim i južnim potkupolnim zidom bili očuvani samo zapadni delovi. U solidnom stanju bila je i Dragutinova kapela.
Koji su bili glavni izazovi koje ste zatekli na terenu prilikom prve faze konzervatorskih i istraživačkih radova?
Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, iako je menjao svoj naziv u nekoliko navrata tokom svog rada, osnovan je 1947. godine. Sa glavnim izazovima se suočila jedna neverovatna generacija konzervatora i intelektualaca koja je delovala u drugoj polovini dvadesetog veka.
Među njima se mogu istaći Jovan Nešković, Milka Čanak Medić i Aleksandar Deroko, na koje se konzervatorska struka i danas ugleda.
Glavni izazovi su ležali u tome da se sve što je moguće konzervira, ono što je autentično očuva, da se na osnovu ostataka pronađenih arheološkim istraživanjem naprave verodostojne rekonstrukcije prvobitnog izgleda, a sve što bi bilo nagađanje da se ne izvodi.
Da li postoje dokumentovani istorijski izvori, nacrti ili crteži koji su pomogli prilikom rekonstrukcije arhitekture i fresaka?
Naravno. Postoji mnogo sačuvanih istorijskih izvora, crteža i nacrta koje su, za početak, u devetnaestom veku izrađivali istraživači, kako domaći, tako i strani. Oni su bili fascinirani starinama na prostoru Balkana, kao i srpskim srednjovekovnim spomenicima. Putovali su po Srbiji, obilazeći spomenike i sela popisujući sve što su zatekli u datom trenutku. Ta dokumentacija se čuva u zavodima za zaštitu spomenika, muzejima, i institutima, kako u Srbiji, tako i u inostranstvu. Istraživanje sačuvane dokumentacije predstavlja naročit poduhvat i time se bavi zasebno odeljenje u Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture. Postoje različiti metodi koji se u nauci primenjuju. Stoga, konzervacija jednako podrazumeva izučavanje sačuvane dokumentacije kao i rad na terenu, što je u javnosti najčešće i poznato kada se kažu reči „konzervator” ili „restaurator”.
Koje su faze obnove sprovedene do sada i koji stručni timovi su bili uključeni u proces restauracije?
Profesori dr Miodrag Marković i dr Dragan Vojvodić u monografiji „Đurđevi stupovi u Rasu” 2023. godine, navode mnoge faze konzervatorsko-restauratorskih radova kroz koje je manastir prošao, uz to navode i imena stručnjaka koji su u te procese bili uključeni:
„Ubrzo po završetku rata preduzeti su prvi radovi na osiguranju preostalih delova crkve Svetog Đorđa (1947). Izveo ih je arhitekta Vojislav R. Damjanović po stručnim uputima Đurđa Boškovića, u to vreme vanrednog profesora Tehničkog fakulteta u Beogradu. Prilikom raščišćavanja lokaliteta pronađeni su pojedini fragmenti uništenih delova hrama (zapadni portal, kolonada u tamburu kupole). […] Tokom 1962. godine preduzeti su, prema projektu arhitekata Olivere Marković i Ivana Kostića, radovi na Dragutinovoj kapeli, a zatim su slikarkonzervator Katica Češljar i preparator Krsta Avakumović izvršili preventivnu konzervaciju njenog živopisa (1963–1964). Tom prilikom očišćene su dotad neuočene predstave srpskih državnih sabora na svodu kapele.
Nešto kasnije, Zavod za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu obavio je opsežne konzervatorsko-restauratorske radove praćene detaljnim istraživanjem arhitekture crkve Svetog Đorđa.
Radovima koji su vršeni od 1968. do 1975. godine rukovodio je arhitekta Jovan Nešković, profesor Arhitektonskog fakulteta u Beogradu. Kule su obnovljene do visine koju je južni „stlp” imao pre Drugog svetskog rata, a vestibili u formi uslovljenoj raspoloživim podacima o njima, s tim što je na severnom vestibilu učinjen pokušaj da se potpunije predstavi pretpostavljeno prvobitno rešenje.
Paralelno s navedenim radovima, slikar-konzervator Zvonimir Zeković izveo je opsežne radove na čišćenju i zaštiti fresaka Dragutinove kapelle (1970–1975). Zeković je malo kasnije izvršio i konzervaciju preostalih fresaka u crkvi Svetog Đorđa (1979–1980). […]
Do 2006. godine izvršena je „rekompozicija” njegovog oltarskog prostora, uz primenu savremenog materijala kod zidanja obnovljenih delova zidova. Na isti način rekonstruisan je u celini i severni vestibil, s portalom izrađenim od mermera, a obnovljeni su i zabati ispod sve četiri strane tambura kupole.
U sledećoj fazi obnove (2009–2010) zatvoreno je zapadno pročelje, uz izgradnju portala i zida iznad njega, završenog zabatom. Izvršena je i delimična nadgradnja kula, do visine temena bočnih zabata pod kupolom, pri čemu su kule zatvorene plitkim krovovima od veštačkog materijala, umetnutim duboko između njihovih unutrašnjih zidnih površina. […]
U toku poslednje decenije sazidan je novi konak, utemeljen izvan ogradnog zida manastira, pored njegove severoistočne strane. Njegova izgradnja započeta je 2014. godine, u vreme igumanstva jeromonaha Gerasima, a završena je 2022. nastojanjem protosinđela Gavrila, sadašnjeg igumana.
U prizemnom delu tog konaka nalazi se velika trpezarija, čiji je živopis izradio Miloš Janićijević Raški 2021. godine (isti slikar oslikao je i pomenuti paraklis Svetog Simeona Nemanje). Iste godine iznova je izvršena konzervacija i restauracija fresaka Dragutinove kapele. Radovima je rukovodio slikar-konzervator Dragan Stanojević, a sredstva su obezbedile japanske kompanije „Sumitomo” i „Kinčo”, zaslugom Saći Šimade, istoričarke umetnosti iz Tokija.
Kako je Zavod balansirao između savremenih metoda zaštite i poštovanja srednjovekovne graditeljske tradicije?
Moglo bi se reći da konzervatori u zavodima za zaštitu spomenika kulture uopšte i nemaju doumicu u vezi sa balansiranjem između primene savremenih tehnika i poštovanja srednjovekovne gradnje – oni će uvek odabrati srednjovekovnu graditeljsku tradiciju i poštovanje prvobitnih uzora, primene tehnika koje su se koristile u periodima kada su ti spomenici i nastajali. To predstavlja jedini način da se sačuva autentičnost spomenika.
Da li je rađena rekonstrukcija zvonika/stubova po uzoru na originalni izgled iz vremena Stefana Nemanje?
Iako su Đurđevi stupovi poznati upravo po svojim „stupovima”, odnosno kulama sa zapadne strane Crkve Svetog Đorđa, njihova rekonstrukcija trenutno nije moguća.
S obzirom na to da pri arheološkim iskopavanjima nije pronađen adekvatan materijal iz prvobitnog perioda kada ih je župan Stefana Nemanja podigao, koji bi ukazivao na realne dimenzije i visinu kula, njihova rekonstrukcija nije ostvariva.
Bilo kakvo rekonstruisanje kula bi u ovom trenutku bilo čisto nagađanje, što bi urušilo postulate autentičnosti kojima se teži. Istoričari arhitekture su saglasni u vezi sa tom temom.
Kada nema dovoljno podataka o prvobitnom izgledu, neke elemente je ispravnije ne dirati, već ih konzervirati i sačuvati za buduće generacije.
Na koji način je Zavod pristupio rekonstrukciji unutrašnjih fresaka i da li su neki segmenti trajno izgubljeni?
Freske koje su zatečene u Crkvi Svetog Đorđa nakon Drugog svetskog rata sačuvane su i konzervirane. Originalne freske koje su se nalazile na statički stabilnim delovima zidova i dalje su u crkvi. Zidno slikarstvo koje se nalazilo na nestabilnijim delovima zidova bilo je preneto u Narodni muzej u Beogradu, gde je konzervirano i čuva se na sigurnom. Freske koje se nalaze u Crkvi Svetog Đorđa i u Dragutinovoj kapeli su izvedene u onoj meri u kojoj je njihov izgled poznat. Nažalost, neki segmenti jesu trajno izgubljeni.
Kakva je sadašnja uloga manastira Đurđevi Stupovi — da li se koristi u liturgijske svrhe i koliko je otvoren za posetioce?
„Manastir Đurđevi stupovi je živ manastir. U njemu se redovno održavaju bogosluženja, a vernici i posetioci su više nego dobrodošli. Kulturno nasleđe je univerzalno i ono pripada svima nama. Đurđevi Stupovi su mesto žive vere i kulturnog pamćenja.“
Pitali smo Doroteu Ašćerić, istoričarku umetnosti I saradnika za odnose sa javnošću, da li postoje planovi za dodatne radove, digitalizaciju ili uključivanje manastira u šire projekte očuvanja kulturne baštine?
Proces konzervacije podrazumeva redovan obilazak kulturnog dobra, vršenje uvida u stanje, njegovo praćenje, beleženje eventualnih promena, kao i obavljanja projekata koji će očuvati njegovu autentičnost i sigurnost. Upisom manastira Đurđevi stupovi na Listu svetske baštine, u okviru Odluke Stari Ras i Sopoćani iz 1986. godine, radi se na promociji njegovog značaja i univerzalne vrednosti koju poseduje, kako digitalnim putem, tako i kroz redovan rad u okviru zaštite kulturnih dobara.
Nasleđe koje traje
Đurđevi Stupovi su mnogo više od arhitektonske baštine – oni su svedočanstvo srpskog identiteta, žilavosti i duhovne vertikale naroda koji je kroz vekove znao da se obnovi čak i iz ruševina. Zahvaljujući stručnjacima iz Zavoda za zaštitu spomenika i predanosti crkvenih zajednica, kao I brojnim akcijama koje su sprovođene sa ciljem prikupljanja sredstava za njegovu obnovu, manastir danas blista kao nekada – između molitve i kamena, svetlosti I nasleđa.
