Mnogo je Jevreja sa naših prostora koji su ostavili dubok, snažan i neizbrisiv uticaj u stvaranju i oblikovanju moderne države Izrael. Jevreji iz Jugoslavije ili pre toga Kraljevine Jugoslavije uvek su bili poštovani i cenjeni kod Izraelaca starosedelaca ili Jevreja u drugim delovima sveta.
Poznati beogradski Jevrejin sa Dorćola Josef Žamboki je o Jevrejima sa ovih prostora koji su učestvovali u izgradnji nove države Izrael jednom rekao: „Kažu da je bila, ako imamo u vidu da su iz 102 zemlje došli, jedna od najelitnijih imigracija. To je neverovatno. Ako ste u Jugoslaviji bili vojnik, ovde ste postali general. Vrhovni komandant, ministar odbrane, glavni lekar izraelske armije, svi poreklom iz Srbije, Bosne…“.
U drugoj polovini 18. veka, tačnije 1789. godine, u Sarajevu je rodjen sefardski Rabin Jehuda Alkalai, preteča prvog praktičnog i političkog cionizma.
Da ne bude zabune. Cionizam je pokret koji ima za cilj naseljavanje i povratak Jevreja u zemlju Izrael. To je oslobodilački pokret, koji u najširem smislu predstavlja borbu Jevreja za samostalnost i suverenost jevrejske domovine. Pokret veoma sličan onima kakve su su imali i svi drugi narodi u to vreme pod Otomanskim carstvom, uključujući i srpski. Cionizam je višeslojni pokret, pa tako postoji radnički (socijalistički), religijski, revizionistički i nejevrejski cionizam.
U 19. veku jevrejski narod je bio podeljen na dva pola: pogromi i razne zavere protiv Jevreja i jevrejske aktivnosti za jednakost prava i volju da se integriše u narode. Želja za postizanjem jednakosti promenila je i lice samog jevrejskog naroda koga je vremenom udaljila od života Tore i božjih zakona i preokrenula ka ideji povratka u Eretz (zemlju) Izrael.
U Evropi i svetu su u to vreme postojali razni oslobodilački i državotvorni pokreti. Kao neko ko je u to vreme živeo u Sarajevu a kasnije i u Zemunu, Jehuda Alkalai je veoma dobro bio upoznat sa težnjom srpskog naroda za stvaranjem svoje države u rascepu između dve imperije – Otomanskog carstva i Austrougarske.
Sa sigurnošću se može tvrditi da su ustanci i borba Srba protiv Turaka veoma uticali na njegova razmišljanja, a pre svega postepena autonomizacija Miloševe Srbije unutar Otomanskog carstva.
Rabin Alkalai je strastveno tvrdio da ne postoji egzistencijalno ili duhovno rešenje za jevrejski narod sve dok je u egzilu, a „jevrejski problem“ će biti rešen samo opštim povratkom jevrejskog naroda u Eretz Izrael. Prema njegovom mišljenju, postojala je bliska unutrašnja veza između zemlje Izrael i Tore tako da oni Jevreji koji žive u dijaspori ne mogu u potpunosti da izvršavaju Mitzvot (božje zapovesti).
Alkalai je osnivao zajedničke narodne fondove iz kojih bi se finansirala kupovina zemlje od sultana za Jevreje povratnike jer, kako je smatrao, osloboditi znači naseliti zemlju. Potencirao je i korišćenje jednog hebrejskog jezika oko koga bi se okupila sva jevrejska braća bez obzira da li su aškenaškog, sefardskog, poljskog ili mađarskog porekla. Svoje ideje rabin Alkalai predstavio je pedesetak godina pre Teodora Hercla (Herzl), koji se smatra začetnikom modernog cionizma.
Jehuda Alkalai je sa 27 godina života imenovan u rabina sefardske zajednice u Zemunu. Odmah po dolasku počinje svoj misionarski rad, gradi sinagogu i škole za jevrejsku decu, te počinje da oko sebe okuplja Jevreje koji su u Zemun tada dolazili sa svih strana. Jedan od najboljih prijatelja, čovek u koga je rabin Alkalai imao najviše poverenja, koji se brinuo o radu sinagoge i sa kojim je delio svoje ideje bio je Šimon Loeb Hercl, deda Teodora Hercla, inače rođeni Zemunac.
Rabin Alkalai 1840. godine osniva u Zemunu i Šapcu prva cionistička društva i pokrete i to u okviru Osmanlijskog carstva, čiji je glavni cilj bio povratak jevrejskog naroda u Zemlju Izrael. Ova društva su bila aktivna među jevrejskim zajednicama u najvećim gradovima Srbije. Odmah zatim započinje diplomatsku aktivnost u većim gradovima Evrope na pridobijanju pristalica za svoju ideju.
Alkalai objavljuje i ukupno 53 knjige i veći broj rasprava. Štampao je u Državnoj tipografiji knjižarstva Srbije u Beogradu, kao i u velikim evropskim gradovima. Neki od njegovih poznatijih radova su: “Putevi miline”, “Mir Jerusalimu”, “Jehudin dar”, “Božija sudbina”, “Čuj Izraele”, “Povratak Cionu”.
U knjizi „Putevi miline“, Alkalai je naglasio: „Šta mi Jevreji činimo? Lutamo iz grada u grad po zemljama sveta i tražimo egzistenciju, ali ne odlazimo u Eretz Izrael, pa makar tamo jeli hleb suvi i pili vodu nevoljnički“.
U pisanju svih knjiga Alkalaju su pomagali jevrejski studenti iz Zemuna koji su učili kod njega a od svih učenika, jedan se posebno isticao – Jakov Hercl, sin Šimona Hercla. Mnogo godina kasnije, Jakov je dobio sina – Benjamina Zeeva Teodora Hercla, koji je u jevrejskoj, cionističkoj i izraelskoj istoriji upisan kao začetnik države Izrael i njen tvorac.
Postoji podatak i da su dvojica braće Teodorovog dede prešla u pravoslavnu veru, da je Moše Hercl postao Lafero Spasojević, a Heršl Hercl – Kosta Petrović. Teodorovi deda Šimon Hercl i baka Rivka su sahranjeni na Jevrejskom groblju u Zemunu i njihovi grobovi su zaštićeni kao spomenici kulture. Ne mali broj Herclovih rođaka je ubijen i u Jasenovcu.
Na kraju navešću reči aktuelnog predsednika Izraela Reuvena Rivlina prilikom otkrivanja ulice sa Herclovim imenom u Zemunu. “Ako je Teodor Hercl rekao da je u Bazelu ustanovio jevrejsku državu, onda su ovde u Zemunu posađene prve mladice, države Izrael. Tako da Zemun sa punim pravom ima autorska prava na rađanje cionizma“.
Rabin Jehuda Alkalai je sahranjen u Jerusalimu, na Maslinovoj gori. Po njemu je nazvan i grad Or Jehuda u Izraelu (Svetlost Jehude) u kome se nalazi jedan od pet kampusa (u 5 različitih gradova) najrenomiranijeg privatnog akademskog koledža ONO koji pohadja 60.000 studenata.
Na tom koledžu je pre par meseci otvoren Srpsko-jevrejski centar “Sveti Sava i Jehuda Alkalai”. Studenti će imati priliku da uče srpski jezik i kulturu, kao i istoriju srpskih Jevreja, dok će se na Filološkom fakultetu u Beogradu učiti multikulturalni predmet pod nazivom „Srpski Jevreji i Srbija kao kolevka modernog cionizma“ sa posebnim osvrtom na Rabina Alkalaja, Teodora Hercla, Davida Albale kao i na predstavljanje Srbije kao prve zemlje koja je priznala Balforovu deklaraciju iz 1917. godine o uspostavljanju jevrejske države.
Autor: Goran Mekić
