Foto: Manastir Sopoćani, pogled sa jugoistočne strane, 2024. godina. Snimio: Pavle Marjanović.
U srcu stare srpske prestonice pod nazivom Stari Ras, nedaleko od Novog Pazara, uzdiže se manastir Sopoćani, jedno od najznačajnijih duhovnih i umetničkih središta srednjovekovne Srbije.
Stari Ras koji se nalazi u planinskom području, blizu ušća reka Raške i Sebečeva, postaje prva prestonica samostalne srpske države dolaskom na vlast dinastije Nemanjić. Bio je središte svih presudnih događaja u nastanku, razvoju i učvršćivanju države. Danas je to arheološko nalazište koje sadrži ostatke građevina podignutih od 9. veka, uključujući utvrđenje Gradinu na brdu i niži deo grada – Trgovište. Kombinacija istorijskih, kulturnih, umetničkih i prirodnih vrednosti daje ovom skupu spomenika poseban značaj. Zajedno, oni predstavljaju jedinstven doprinos srpskog naroda kulturi evropskih i drugih naroda tokom srednjeg veka.
Manastir Sopoćani, kao deo kompleksa pod nazivom Stari Ras i Sopoćani, koji se nalazi pod zaštitom UNESCO-a od 1979. godine, podigao je kralj Stefan Uroš I Nemanjić u drugoj polovini 13. veka. Njegovo doba obeleženo je ekonomskim procvatom, naročito zahvaljujući dolasku Sasa rudara u Srbiju, koji su razvili eksploataciju zlata i srebra na prostoru Novog Brda i drugih rudnih centara, čime je obezbeđena snaga i bogatstvo države.
Pored ovoga, poseban trag u istoriji tog perioda ostavile su i žene iz kraljeve porodice. Uroševa supruga, kraljica Jelena Anžujska, bila je poznata po obrazovanju, mudrosti i uticaju na razvoj kulture i prosvete u Srbiji, dok je kraljeva majka, Ana Dandolo, unuka mletačkog dužda Enrika Dandola, sahranjena upravo u Sopoćanima.
Manastir Sopoćani zauzima posebno mesto u istoriji umetnosti zahvaljujući svojim freskama. Izvedene na zlatnoj pozadini, u duhu najfinijih vizantijskih tradicija, one predstavljaju jedno od vrhunskih ostvarenja srednjovekovnog slikarstva. Njihov kvalitet bio je toliko izuzetan da su vekovima opstajale, čak i kada je manastir bio srušen i izložen vremenskim nepogodama. Freske, među kojima se izdvaja monumentalna kompozicija Uspenja Bogorodice, smatraju se vrhunskim izrazom spoja romanike i vizantijsko pravoslavne hrišćanske duhovnosti. Zato su sa punim pravom proglašene remek-delom evropske umetnosti 13. veka.
Međutim, današnji izgled manastira koji ima sve odlike srednjovekovnog zdanja u vreme kada je sagrađen, dugujemo dugogodišnjem, bolje reći višedecenijskom predanom radu raznih stručnjaka koji su radili na njegovoj obnovi, restauraciji i očuvanju originalnih delova koliko god je to bilo moguće da se sačuva od propadanja tokom vekova nebrige i uništavanja. U nastavku teksta prenosimo odgovore stručnjaka iz Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, koji su decenijama radili na restauraciji i konzervaciji manastira, zahvaljujući čemu danas možemo sagledati njegovu punu umetničku i istorijsku vrednost.
Kako biste opisali značaj manastira Sopoćani u okviru srpskog i svetskog kulturnog nasleđa?
Manastir Sopoćani upisan je na Listu svetske baštine kao deo celine Stari Ras sa Sopoćanima 1979. godine. Nedaleko od izvora reke Raške, u blizini grada Rasa, Nemanjin unuk, srpski kralj Uroš I (1234–1276) sagradio je manastir Sopoćane pred kraj svoje vladavine. Slikare koje je srpski kralj doveo iz vizantijske prestonice su, nasuprot jednostavnoj arhitekturi Crkve, izveli jednu od najimpresivnijih celina zidnog slikarstva u evropskoj sakralnoj umetnosti XIII veka. Sopoćanske freske i danas plene svojom monumentalnošću, uzvišenošću i klasičnom lepotom. U oceni umetničkih vrednosti spomenika ove celine, manastir Sopoćani sa svojim zidnim slikarstvom zauzima najimpozantnije mesto. Slikarstvo katolikona ulazi u red vrhunskih ostvarenja vizantijske i srpske umetnosti čitavog srednjovekovnog razdoblja.
Koliko je važno što se Sopoćani nalaze na UNESCO listi svetske baštine i šta to konkretno znači za konzervatorski rad?
Veoma je važno što se Stari Ras sa Sopoćanima nalazi na Uneskovoj Listi svetske baštine. Na osnovu toga se omogućava dublje i svestranije sagledavanje i proučavanje istorijskih, socioloških, umetničkih i kulturnih komponenti razvoja srpskog naroda i njegovog doprinosa civilizaciji slovenskih i drugih nacija u srednjem veku – spomeničko područje Starog Rasa sa Sopoćanima u tome ima kapitalan značaj. Stručnjaci Republičkog zavoda pristupaju konzervatorsko-restauratorskim intervencijama na podjednako profesionalan i odgovoran način nezavisno od toga kako je vrednosno kategorisano kulturno dobro.
U kakvom ste stanju zatekli manastir i freske kada ste počeli radove?
Odmah po osnivanju Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture NR Srbije, neposredno nakon završetka Drugog svetskog rata, sastavljen je program hitnih intervencija na najznačajnijim spomenicima – od tada se u Sopoćanima izvode građevinski, slikarski i arheološki radovi sa dužim ili kraćim prekidima, a njihov obim je uglavnom zavisio od količine sredstava koju je Ministarstvo kulture u tu svrhu obezbeđivalo, sve do danas. Oltar, naos, narteks i kupola su bili u stabilnom stanju, dok je egzonarteks bio vrlo oštećen. Zidno slikarstvo bilo je u solidnom stanju. U periodu 70-ih i 80-ih godina sprovodili su se obimni arhitektonski i arheološki radovi. Od 2011. godine sprovode se istraživački radovi na zidnom slikarstvu. Poslednji radovi u Sopoćanima sprovedeni su u južnoj pevnici. Zidno slikarstvo južne pevnice bilo je u solidnom stanju, a nakon konzervatorsko-restauratorskih radova tokom leta 2025. godine potpuno je stabilno i zaštićeno.
Da li postoje dokumenti ili fotografije koje beleže stanje manastira pre obnove i koliko su vam one značile u radu?
Naravno da postoje – dokumenta, fotografije, staklene ploče, negativi. Oni mnogo znače u istraživanju. U Republičkom zavodu za zaštitu spomenika kulture postoji čitavo odeljenje koje se bavi isključivo dokumentacijom i usko sarađuje sa restauratorima i arhitektama iz drugih zavodskih odeljenja.
Koje ste konzervatorske i restauratorske metode koristili pri obnovi fresaka, imajući u vidu njihovu starost i umetnički kvalitet?
Restauratori su se oslanjali na uobičajene metode i tehnike. Ističu važnost prirodnih i reverzibilnih materijala.
Da li je korišćena neka savremena tehnologija (npr. digitalna dokumentacija, 3D skeniranje, lasersko čišćenje) u procesu?
Pre konzervatorsko-restauratorskih intervencija izvedeni su opsežni istraživački radovi koristeći moderne tehnologije. Vršeno je 3D skeniranje, fizički, hemijski i biološki monitoring, hiperspektralna snimanja. Tehnologija slikanja, karakterizacija i stanje materijala određivano je najmodernijim analitičkim metodama kao što su: ramanska i infracrvena spektroskopija, optička mikroskopija, skenirajuća elektronska mikroskopija sa energodisperzivnom spektroskopijom i rendgenska fluorescentna spektroskopija. Kad god je to bilo moguće izbor je bio na nedestruktivnim metodama rada. Sve navedene radove izveo je Republički zavod za zaštitu spomenika kulture.
Koliko je trajala obnova pojedinih delova manastira i šta je predstavljalo najveći izazov u kontinuitetu rada?
Čuvena arhitekta i konzervator Republičkog zavoda Olivera Kandić govori u svojoj monografiji o Sopoćanima (2016) kako su prvi neophodni posleratni konzervatorski radovi na Sopoćanima preduzeti 1948. godine. Obimniji radovi na arhitekturi crkve izvedeni su 1966. godine. Od 1973. godine počeli su sveobuhvatni i dugogodišnji radovi na manastiru, koji su obuhvatili arheološka, arhitektonska i geološka istraživanja i radove. Sistemska arheološka istraživanja počela su od severozapadnog dela porte. Kako bi se omogućilo prirodno sušenje građevine bio je urađen projekat da se iznad crkve izvede zaštitna konstrukcija šatora. Ovi skupi radovi počeli su 1975. godine. Do 1986. godine istovremeno su obavljana arheološka iskopavanja i radovi na arhitekturi – istraživanja, konzervacija i restauracija crkve i manastirske okoline. 1976. godine počeo je velik i složen posao od kupole. Narednih godina prezidani su oštećeni delovi kalkana i podužnih zidova uz izmenu slepih arkadica, venaca, krovne konstrukcije i olovnog pokrivača.
Krajem 70-ih program radova odnosio se na obradu fasada i apside, popločanje trotoara oko crkve i konzervaciju zvonika koji je sondama detaljno istražen. 1982. godine istražena je grobnica kralja Uroša I u zapadnom traveju crkve i sarkofag je vraćen na mesto gde je bio postavljen 1955. godine. Arheološkim iskopavanjem cele površine priprate 1985. godine otkrivene su grobnice kraljice Ane i verovatno Uroševih najbližih srodnika. Krajem 80-ih rekonstruisani su lukovi i kuglasti svod nad severoistočnim poljem spoljne priprate. Olivera Kandić je najdetaljnije opisala radove preduzete tokom 70-ih i 80-ih godina XX veka, kada su Sopoćani dovedeni u prilično stabilno stanje i obličje koje je nama danas poznato. Poslednjih godina je u fokusu restauracija živopisa.
Na koji način se obezbeđuje da freske i zidovi ostanu zaštićeni i u narednim decenijama?
Najvažnije je redovno praćenje stanja, pridržavanje preporučenih protokola i dokumentovanje eventualnih promena.
Koliko ljudi i kojih profila (slikari–restauratori, arhitekti, istoričari umetnosti) je učestvovalo u obnovi?
Na svakom projektu učestvuje tim stručanja koji su različitih obrazovnih profila kako bi se obnovi pristupilo celovito i promišljeno. Timove sačinjavaju arhitekte, arheolozi, restauratori, hemičari, istoričari, istoričari umetnosti, etnolozi, tehničari, itd.
Da li je postojala tesna saradnja sa inostranim ekspertima, imajući u vidu da se radi o UNESCO lokalitetu?
Od kada je manastir Sopoćani upisan na Listu svetske baštine, Centar za svetsku baštinu organizovao je par stručnih misija u kojoj su stručnjaci iz organizacije ICOMOS proveravali stanje ovog spomenika kulture od izuzetnog značaja. Tom prilikom dobijali smo mišljenje o načinu kako se staramo o našem kulturnom dobru i određene preporuke koje kontinuirano primenjujemo. Postoji mogućnost da se Država članica Uneska prijavi za određena sredstva koje Unesko odobrava na godišnjem nivou, kao i da se prijavi za dobijanje stručne pomoći. Međutim u ovom slučaju mi nismo koristili takvu mogućnost, što ne znači da u budućnosti to neće biti iskorišćeno. Uneskova mreža stručnjaka je velika i uvek otvorena za saradnju. Takođe, srpski konzervatori i restauratori imaju odlično iskustvo što se sagledava na zaštiti fresaka u Sopoćanima.
Kako je izgledao proces odlučivanja kada se naiđe na problem – da li se uvek bira minimalna intervencija ili su nekad neophodne radikalnije mere?
Tokom konzervatorsko-restauratorskih intervencija na zidnom slikarstvu uvek se poštuje načelo minimalne intervencije i reverzibilnosti. Radikalne mere se ne koriste.
Freske Sopoćana važe za jedne od najlepših u srpskom i evropskom srednjem veku. Koje ste specifične poteškoće imali u njihovom očuvanju?
Restauratori kažu da nije postojalo specifičnih teškoća. Primenjene su standardne konzervatorsko-restauratorske procedure, osim što njihova konzervacija zahteva dosta vremena, s obzirom na to da je reč o delikatnom poslu koji zahteva mnogo preciznosti i strpljenja. Restauraciji fresaka se pristupalo na uobičajen način.
Da li postoje detalji u ikonografiji ili slikarskoj tehnici koje ste tek tokom rada otkrili i koji možda nisu bili dovoljno poznati ranije?
Ono po čemu je sopoćansko slikarstvo zaista posebno u tehnološkom smislu, jeste vanredan način pozlate fresaka specifičan samo za srpsku sredinu u XIII veku. Pozlata je izvedena tako da oponaša izuzetno skupu tehniku mozaika. Fizičko-hemijskim analizama došlo se do saznanja da za ovakav ukras nije korišćeno samo zlato već kombinacija laminatnih, zajedno kovanih srebrnih i zlatnih listića pričvršćenih na zid tutkalnim adhezivom kako bi zlatne pozadine mogle biti glačane do sjaja. Šrafure su iscrtane hematitom u nijansi purpura. Srebro je vremenom oksidiralo prelazeći u okside tamne boje tako da se nekada zlatne pozadine danas opažaju kao smeđe. Nakon ovih ispitivanja i otkrića, restauraciji pozlaćenih površina pristupilo se na drugačiji način.
godina, Aleksandra Jurišić.
Koliko je teško očuvati autentičnost boja i materijala u poređenju sa onim što je korišćeno u 13. veku?
Važno je koristiti prirodne boje i prirodne materijale. Boje i pigmenti su zemljanog porekla, ručno pripremani u slikarskim esnafima. Fresko tehnika ovog slikarstva je tehnološki dugotrajna. Sopoćanske freske su tokom vremena postale ublaženog kolorita kao posledica protoka vremena. U knjizi „Obrnuta perspektiva: Ikonostas” P. A. Florenskog (2014) se govori o božanskoj simbolici zemljanih boja. Naime, kao što je Gospod Adama stvorio iz zemlje, tako i slikari prave zemljane boje – što jeste jedna vrsta posebne simbolike blagoslova.
Koje su najveće opasnosti za manastir danas – prirodni faktori, zagađenje, ljudski faktor?
Prirodni faktori nisu mnogo uticali na oštećenje manastira. Zemljotresa jeste bilo, ali oni nisu prouzrokovali nepogodne trajne poslednice. Restauratori ističu da globalni faktori imaju opasnosti po manastir. U globalne faktore se ubrajaju saobraćaj i zagađenje atmosfere.
.
Kako vidite budućnost konzervacije naših manastira u Srbiji – da li se ulaže dovoljno i da li mladi stručnjaci imaju interesovanja da nastave ovaj posao?
Naravno da su mladi stručnjaci zainteresovani da nastave ovakav posao. Država i Ministarstvo uvek ulažu napore u obrazovanje mladih ljudi i očuvanje naše kulturne baštine, ali kako je naše kulturno nasleđe bogato – sredstva su uvek dobrodošla za nove projekte i očuvanje našeg nepokretnog kulturnog nasleđa.
