Na današnji dan, 21. jula 2023. godine, Srpska pravoslavna crkva slavi Svetog velikomučenika Prokopija. Rođen je u Jerusalimu kao Neanije i bio je visoki oficir u rimskoj vojsci u vreme cara Dioklecijana. Učestvovao je u progonu hrišćana i kada je sa tom namerom krenuo na put u Aleksandriju, slično Apostolu Pavlu, javlja mu se Gospod i pokazuje mu krst u vazduhu. Nakon toga, kao i Pavle, on postaje hrišćanski ispovednik. S obzirom da javno propovedao hrišćanstvo, uhapšen je i bačen u tamnicu, gde mu dolazi sam Hristos, krsti ga i daje mu ime Prokopije. Nakon toga sledi njegova mučenička smrt u Cezareji palestinskoj.
U Srbiji je ovaj svetitelj je veoma poštovan, a pošto je reč o blagom svecu koji je uvek video samo ono najbolje u ljudima, na današnji dan se izbegavaju svađe i psovanje. Njegovo ime se pominje prilikom sklapanja bračne zajednice, veruje se da je ovaj dan pogodan za svadbe, jer Sveti Prokopije tada pohodi i blagosilja mladence, a smatra se i zaštitnikom dece.
U srednjovekovnoj Srbiji rudari su zvali Svetog Prokopija svojim patronom, tako da se na Kopaoniku, u blizini srednjovekovnih rudnika kakvi su Koporić, Belo Brdo i Zaplanina, očuvao do danas običaj da se na ovaj dan stanovnici okupljaju na Crkvini, na Nebeskim stolicama, gde se nalazio drveni krst Svetog Prokopija, na nadmorskoj visini od 1800 m.
Arheološka iskopavanja ovog lokaliteta su potvrdila da je reč o nalazištu sa dve faze života: starija je vezana za III – IV vek, a mlađa, ranovizantijska, datovana od V do VI veka, kojoj pripada i pronađena bazilika sa dvostrukom apsidom u oltarskom prostoru. Crkva ima složenu osnovu, koju čine narteks (priprata), naos (glavni brod), severni brod i južni aneks i sačuvana je samo u osnovi, u temeljnoj zoni i donjem nivou zidova.
Otkriveni ulomci fresaka, prozorskog stakla i ostaci mozaičnog poda, ukazuju da je reč o reprezentativnom objektu, osmišljene ikonografije. Polihromni mozaik je rađen u tehnici opus tesselatum i nekada se prostirao po čitavoj površini naosa. Očuvani deo je činio rubnu zonu, zapravo friz, podeljena na polja u kojima su prikazani geometrijski i zoomorfni motivi, među kojima je ptica, koja u ranohrišćanskoj umetnosti ima simboličku vrednost vezanu za duhovni svet. Ostaci mozaika se okvirno datuju u kraj V i VI vek.
Otuda se može pretpostaviti se da se na Nebeskim stolicama nalazio važan sakralni centar, istaknut svojim položajem na vrhu planine, a da se naselje nalazilo na nižoj koti, možda u Čučaici, gde postoje ostaci utvrđenog naselja. Lokalitet je istraživao Zavod za zaštitu spomenika kulture Kraljevo pod rukovodstvom arheologa Gordane Tošić (Gavrić).
Tatjana Mihailović
arheolog, muzejski savetnik
Narodni muzej Kraljevo
Teskt preuzet sa: Narodni muzej Kraljevo
